Tabiiy kamayish me'yorlari haqida umumiy tushuncha

Omborchi bozor rastasiga 2 000 kilogramm quritilgan o'rik qabul qildi. Uch oydan keyin sanasa, 1 974 kilogramm chiqdi. Yigirma olti kilogramm qayerga ketdi? Javob ko'pincha dramatik emas: meva quridi, qop tubiga mayda parchalar to'kildi, tarozi bilan namlik ham o'z ta'sirini ko'rsatdi. Ba'zi tovarlar saqlanganda va tashilganda salmog'ini yo'qotadi. Bunday yo'qotish tabiiy kamayish deyiladi va unga ma'lum chegara doirasida ruxsat beriladi. Muammo shundaki, bu chegarani ko'pchilik yo bilmaydi, yo uni "hamma narsani yopib qo'yadigan qalqon" deb tushunadi.

Tabiiy kamayish nima va nima emas

Bu tovarning o'z tabiati tufayli salmog'i yoki hajmining kamayishi: quruq mahsulot namligini yo'qotadi, ochiq idishdagi suyuqlik bug'lanadi, sochiluvchan tovar qopni ochish, quyish va tashish vaqtida biroz to'kiladi. Bunda hech kimning aybi yo'q.

Tabiiy kamayish sanoq yoki hujjat xatosi emas, sinish va chirish emas (bu buzilish), o'g'rilik ham emas. Uni faqat salmog'i o'lchanadigan darajada o'zgaradigan tovarlarga nisbatan aytish mumkin. Aksariyat hollarda bular:

• quritilgan meva va yong'oq, mayiz, o'rik;
• kartoshka, piyoz, sabzi, uzum kabi yangi meva-sabzavot;
• un, shakar, guruch, tuz, don;
• sement, gips va boshqa quruq qorishmalar;
• yoqilg'i va boshqa suyuqliklar;
• muzlatilgan go'sht va baliq (erish jarayonida).

Zavod qadog'ida muhrlangan tovarda, masalan konservada yoki shisha idishda, bunday kamayish odatda kutilmaydi. Agar u yerda kamomad chiqsa, sababni boshqa joydan izlash kerak.

Me'yor qanday ishlaydi

Me'yor ma'lum tovar, ma'lum sharoit va ma'lum muddat uchun ruxsat etilgan eng ko'p kamayishni ko'rsatadi, odatda foizda. Unga ta'sir qiluvchi omillar: tovar turi, saqlash muddati, qadoq (muhrlangan yoki ochiq), harorat va namlik, tashish masofasi va mavsum.

Me'yorlarni va ularni qo'llash tartibini qonunchilik, tarmoq hujjatlari va tashkilotning ichki buyrug'i belgilaydi. Aniq qiymatlarni faqat shu hujjatlardan, hozir amaldagi tahrirdan oling va buxgalter yoki yurist bilan tekshiring. Bu maqolada raqam keltirmaymiz, chunki eng ko'p uchraydigan xato eskirgan jadvaldan ko'chirilgan me'yordir. Yana bir narsa: me'yor ruxsat beradi, majbur qilmaydi. U "har safar shuncha hisobdan chiqarish kerak" degani emas, haqiqiy kamayish me'yordan kam bo'lsa, faqat haqiqiysi yoziladi.

Hisoblash mantig'i: shartli misol

Ruxsat etilgan kamayish = qoldiq (yoki aylanma) × me'yor. Hisoblangan miqdor haqiqiy kamomaddan ayiriladi, qolgani esa alohida tekshiriladi. Quyidagi raqamlar faqat mantiqni ko'rsatish uchun to'qilgan, haqiqiy me'yorni hujjatdan oling.

Aytaylik, shartli me'yor 0,5 foiz:

1. 2 000 kg × 0,5% = 10 kg ruxsat etilgan kamayish.
2. Haqiqiy kamomad 26 kg, shundan 10 kg me'yor doirasida.
3. 26 − 10 = 16 kg me'yordan oshgan qism.
4. Narx 1 kg uchun 40 000 so'm bo'lsa: 400 000 so'm tabiiy kamayish sifatida dalolatnoma bilan hisobdan chiqariladi, 640 000 so'm sababi alohida o'rganiladi.

Shunday qilib, bahsli summa 1 040 000 so'mdan 640 000 so'mga tushdi, qolgan qismiga esa haqiqiy izoh kerak: ehtimol tarozi, ehtimol hujjat, ehtimol boshqa sabab.

Qanday xatolar qilinadi

• me'yor har safar eng yuqori chegarasi bilan "avtomatik" hisobdan chiqariladi, haqiqiy kamayish kam bo'lsa ham; bu yashirin kamomadni yopadi;
• me'yor unga mos kelmaydigan tovarga qo'llanadi;
• muddat hisobga olinmaydi: ikki hafta saqlangan tovarga yarim yillik me'yor qo'yiladi;
• tarozi sozlanmagan yoki idish og'irligi (tara) ayirilmagan, bu esa tabiiy kamayishdek ko'rinadi;
• qaror hujjatsiz qabul qilinadi.

Kamayishni qanday kamaytirish mumkin

Me'yor chegara bo'lsa, maqsad undan ancha past qolishdir. Buning uchun tovarni quruq, toza va yopiq xonada saqlang, ochilgan qoplarni alohida joyga qo'yib, qoldig'ini belgilab boring. Qabulda ham, sanoqda ham bir xil tarozidan foydalaning va uni muntazam tekshiring. Partiyalarni "avval kirgan, avval chiqadi" tartibida sotsangiz, tovar uzoq yotib quriydigan holat kamayadi. Namlik va haroratni kuzatib borish ham ko'p narsani hal qiladi.

Xulosa

Tabiiy kamayish haqiqiy hodisa, lekin uning ruxsat etilgan chegarasi bor. Chegara ichidagi yo'qotish hujjat bilan rasman tan olinadi, undan oshgani esa sababi aniqlanishi kerak bo'lgan kamomad bo'ladi. Me'yorlarni to'g'ri qo'llash va tarozi bilan qabul tartibini sozlashda Reviziya jamoasi yordam bera oladi.